Zo'n 35 jaar geleden liep Jan Hindrik Ravesloot zijn coschappen bij de afdeling chirurgie. En in die tijd at hij regelmatig beschuit met muisjes. "Nee, dat was niet omdat er een collega een baby had gekregen, het was specifiek voor het operatiepersoneel en de operateurs na afloop van een operatie. Die mensen waren urenlang geconcentreerd bezig geweest, dus die snack was bedoeld om hun suikerspiegel weer omhoog te brengen."
Dat was 35 jaar geleden, en inmiddels is Ravesloot hoogleraar fysiologie bij het Amsterdamse AMC. Maar de lessen van toen zijn nog steeds actueel, en zeker rondom de ramadan. Vier weken lang mogen praktiserence moslims tussen zonsopgang en zonsondergang niet eten en drinken, en volgens Ravesloot heeft dat een direct effect op onze fysiologie.
"Je moet weten: de meeste organen zijn omnivoor. Die eten van alles: suikers, maar ook vet en vetzuren. Maar er is één orgaan dat juist heel kieskeurig is: dat zijn de hersenen. Die gebruiken alleen maar suiker, en die suiker komt uit voedsel – niet alleen zoetigheid, maar ook bijvoorbeeld koolhydraten, groente en fruit. Krijgen we te weinig van die glucose binnen, beïnvloedt dat meteen onze beslissingen. Ooit hebben ze onderzoek gedaan bij rechters: die deden voor de lunch andere uitspraken dan erna."
Krijgen we te weinig van die glucose binnen, beïnvloedt dat meteen onze beslissingen.”
Volgens hem komt daar nog iets bij. Iets waar we ons allemaal wel iets bij kunnen voorstellen. Niet eten en niet drinken leidt tot honger en dorst, en ook dat kan de cognitieve prestaties beïnvloeden.
"Wij mensen zijn op ons best als we ons hoofd vrij hebben voor de taak waar we mee bezig zijn. Maar eten en drinken vormen basale levensbehoeften die schreeuwen om een onmiddellijke behoeftebevrediging. Vooral niet drinken vraagt veel van je zelfbeheersing – zeker als je bedenkt dat iedere zichzelf respecterende organisatie in Nederland om de 10 meter een koffiemachine heeft staan. Dat kan je afleiden van je taak."
Creëer begrip voor elkaar tradities
Bij Schiphol hebben ze inmiddels enkele jaren ervaring met dit onderwerp. Sophie Sadek is Diversity, Equity and Inclusion Program Manager en vertelt: "Momenteel stel ik een frequently asked questions (FAQ) op, gebaseerd op input van medewerkers. Hierin staat bijvoorbeeld welke vragen je wel en niet kunt stellen aan iemand die meedoet aan de ramadan. Het is bijvoorbeeld niet prettig om 6 keer per dag te horen: 'Wil je écht niets eten?' Die vragen zijn goed bedoeld, maar worden vaak als onprettig ervaren."
Een ander belangrijk aspect van ondersteuning tijdens de ramadan is de organisatie van de iftar, de maaltijd die plaatsvindt na zonsondergang. Op Schiphol wordt deze traditie sinds enkele jaren ook in het bedrijfsrestaurant gevierd. Corporate Recruiter IT & Data Ismaël Salem, die nauw betrokken is bij de organisatie van de iftar, deelt zijn ervaringen:
"De iftar is een mooi moment waarop alle collega's, ongeacht hun religie of overtuiging, samenkomen. Het gaat niet alleen om eten, maar ook om elkaar beter te leren kennen en begrip te creëren voor elkaars tradities. De iftar wordt onwijs gewaardeerd en heeft zelfs invloed op het aantrekken van nieuwe mensen. Kandidaten solliciteren vaak omdat ze zien dat wij een iftar organiseren, niet per se omdat ze zelf moslim zijn of meedoen met de ramadan, maar omdat zij vinden dat het iets zegt over onze bedrijfscultuur."
Dat is ook zo. "We geloven bij Schiphol sterk in het bieden van een werkomgeving waarin iedereen zichzelf kan zijn en waar diversiteit wordt omarmd. Daarom is het voor ons essentieel om medewerkers te ondersteunen tijdens de ramadan", aldus Sadek. "Op Schiphol is een gebedsruimte aanwezig waar medewerkers gebruik van kunnen maken. Daarnaast bieden wij 'diversiteitsdagen' aan, waarop medewerkers extra vrije dagen kunnen opnemen voor niet-christelijke feestdagen. Vaak houden collega's onderling rekening met elkaars behoeften tijdens het roosteren. Dat is ook mooi om te zien."
Volgens Sadek horen diversiteit en inclusie gewoon bij de werkvloer. "Het zou niet iets moeten zijn waar we strategie op moeten bedenken. Dat geldt ook voor de ramadan: ga er gewoon op een normale manier mee om, net zoals een medewerker die bijvoorbeeld tijdelijk mantelzorger moet worden.
Achter dit soort 'moeilijke' gesprekken zit een bepaalde basismethodiek: vragen wat de ander nodig heeft en zonder oordeel te luisteren. Dat kan bij de ramadan ook zo zijn. Het is een tijdelijke verandering van de behoefte van de medewerker en verder niets spannends. Als organisatie zijn we gewend om dit soort tijdelijke aanpassingen te maken. Het is misschien een 'spannend' topic, omdat het voor veel mensen ver van hen afstaat. Maar als je het platslaat, dan gaat het gewoon om een medewerker met een behoeftevraag."
Bied flexibiliteit tijdens de ramadan
Goed dus dat veel organisaties de medewerkers tijdens de ramadan extra ondersteunen. Neem Newasco in Amersfoort. Dat is een industriële wasserij met meer dan 150 medewerkers en zo'n 30 tot 40 mensen van Turkse komaf. Ook die nemen aan de ramadan deel en volgens organisatiemanager Charlotte Nieuwland vinden ze dat soms ongemakkelijk.
Zij vertelde in 2023: "Het valt natuurlijk niet mee om niets te kunnen eten of drinken, en dan toch een hele dag te moeten werken. Vooral niet als je 's avonds relatief laat hebt gegeten en dan vervolgens vroeg op moet staan om voor zonsopgang te kunnen ontbijten. Maar de vastende mensen vinden het altijd fijn dat wij er echt rekening mee houden."
Rekening houden betekent volgens haar vooral: een flexibele opstelling. "Af en toe komt het voor dat medewerkers een dag hebben dat het niet zo goed gaat. Als ze die dag dan vrij willen, zijn we daar soepeler in dan anders. Daar komt bij dat het werk op de ene afdeling intensiever is dan op de andere, lichamelijk of juist geestelijk. Daarom geven we mensen de gelegenheid om tijdelijk te switchen naar een andere werkplek. Bovendien zijn we flexibel met werktijden. Turkse medewerkers mogen die werktijden gedurende de Ramadan aanpassen en een aantal Turkse dames kiezen ervoor om tijdelijk parttime te gaan werken. Alles gaat in goed overleg."
Maar rekening houden met de ramadan betekent ook: voorlichting voor collega's. "Het is belangrijk dat die collega's weten wat de ramadan inhoudt en wat de eventuele gevolgen zijn", zegt Nieuwland. "De vastende medewerkers zijn misschien wat sneller moe, en misschien gaat hun productiviteit omlaag. Dan kunnen ze bijvoorbeeld net iets minder handdoeken insteken dan normaal. Ook kan het zijn dat ze wat eerder geprikkeld zijn, en bepaalde zaken wat moeilijker kunnen aannemen. Als de collega's dat weten, en ze weten hoe het komt, kunnen ze daar ook beter mee omgaan. Let wel: die collega's komen bij ons uit alle delen van de wereld: niet alleen Nederland, maar ook Polen, Roemenië, Oekraïne, Afghanistan, Syrië en China. Dus ze zijn al gewend om met andere culturen om te gaan."
Ga met elkaar in gesprek
Ook supermarktketen Albert Heijn haakt op de ramadan in, en legt daarbij de nadruk op het feestelijk karakter. In 2023 was Anoesjka Aspeslagh woordvoerder bij AH en toen vertelde ze: "Als we zien dat er in een bepaalde winkel heel veel collega's werken die aan de ramadan meedoen, zullen we daarover in gesprek gaan en suggesties doen. Dan ontstaan er vaak vanzelf allerlei leuke initiatieven. Zo organiseren enkele filialen de iftar, het moment in de avond dat moslims weer mogen eten. Dan worden er allerlei lekkere dingen in de kantine gezet. En natuurlijk zorgen ze ervoor dat de betreffende medewerkers dan niet achter de kassa zitten. Die zijn op dat moment bezig met taken die ze gemakkelijk kunnen onderbreken."
Ook Albert Heijn hanteert tijdens de ramadan flexibele werktijden – en dat is hier wat makkelijker dan bij sommige andere organisaties. "Ten eerste hebben wij natuurlijk hele ruime openingstijden", zegt Aspeslagh. "Dus het is gemakkelijker de roosters op het ritme van de ramadan af te stemmen. Bovendien, als je bij ons werkt, heb je altijd zo 150 tot 200 collega's. Dus je kunt elkaar vaak vervangen, of die ene lastige dienst ruilen tegen die van iemand anders. Dat is bij ons nog wat gemakkelijker omdat we veel parttimers in dienst hebben."
En al die collega's spelen tijdens de ramadan ook een belangrijke rol. Albert Heijn vindt het volgens Aspeslagh vooral belangrijk om het gesprek op gang te brengen. "Het mooist is het als de medewerkers elkaar vragen gaan stellen, vragen in de trant van: wat betekent ramadan voor jou? Hoe voel je je op zo'n dag? En kan ik je daar eventueel mee helpen? Daarom hebben we een set leuke kaartjes ontworpen, de zogenoemde gespreksstarters. Hier staan dergelijke vragen op voorgedrukt. Als die op allerlei plaatsen in het filiaal te vinden zijn, kunnen medewerkers daar gemakkelijk op inhaken."
Bij risicovol werk is een risicoanalyse wenselijk
In een wasserij of een supermarkt is het werk natuurlijk niet buitengewoon risicovol. Maar wat als we het hebben over een bouwonderneming, een petrochemisch bedrijf, of een grote zorginstelling? Daar zou Ravesloot kiezen voor een risicoanalyse. "Als leidinggevende zou ik met vastende medewerkers in gesprek gaan: 'Wat is jouw ervaring met de ramadan, en denk je dat je je werk nog net zo goed kunt uitvoeren als voorheen? En mocht je hieraan twijfelen, is het dan niet verstandiger om de betreffende maand iets anders te gaan doen?'"
Hoe de antwoorden luiden, dat hangt volgens Ravesloot af van het individu. Iedereen heeft immers een andere belastbaarheid. Maar toch, bij zo'n risicoanalyse zou hij speciale aandacht besteden aan een groep: de ouderen. "Hoe ouder je wordt, hoe slechter je sensoren. Je kunt moeilijker voelen of je honger of dorst hebt, en daardoor is het mogelijk dat je bezig bent te dehydrateren voor je het in de gaten hebt. Dat blijkt dan bijvoorbeeld pas als je flauw valt. En als je dan net op een aflopend dak staat, is dat natuurlijk heel gevaarlijk. Ik zou hier als werkgever van tevoren goed over nadenken."
