Bij 'leren' denken we vaak als eerste aan het volgen van cursussen of trainingen, oftewel het volgen van georganiseerde opleidingsactiviteiten. Zeker als de werkdruk hoog is, is de gedachte daarbij al gauw: "Daar heb ik toch helemaal geen tijd voor? Ik krijg mijn werk nu al nauwelijks af, laat staan dat ik er nog een cursus bij kan volgen!"
Gelukkig is leren veel meer dan een opleiding volgen. Mensen zijn van nature lerende wezens en eigenlijk leren we dus de hele dag door. Maar wat en hoeveel je op een gewone werkdag leert, is afhankelijk van hoe leerrijk en uitnodigend de werkomgeving is. Om regelmatig iets anders dan anders te doen en daarvan te leren (Kolkhuis Tanke, 2023).
Leren op werk: ruimte naast routines
Leergedrag tijdens de werkuitvoering komt pas op gang als iets anders verloopt dan je in eerste instantie verwacht. Of als er onzekere factoren meespelen waarvan je nog niet weet hoe daarmee om te gaan (Wadman, 2010). Of misschien pak je eens iets op wat je niet eerder hebt gedaan.
In al die gevallen geldt dat je eerst een stap buiten de gebaande paden moet zetten. Dat je kritisch moet nadenken over wat deze situatie van je vraagt. Dat je eventueel anderen gaat raadplegen en vervolgens iets uitprobeert om daar ten slotte van te leren.
De meeste professionals zijn gedreven om steeds nieuwe inzichten op te doen die de kwaliteit van hun werk ten goede komen. Tegelijkertijd blijkt dat veel werkomgevingen – ook die van professionals – vooral gericht zijn op snel werken op basis van routines. In plaats van dat ze gericht zijn op het bieden van ruimte voor grensverlegging en leren (Argyris, 2008).
Over snelwegen en zandpaden
Een passende metafoor is die van de 'snelwegen en zandpaden'. Snelwegen helpen je om in korte tijd van vraagstuk A naar oplossing B te komen. Wanneer je iets al vaker op een bepaalde manier hebt gedaan, lijkt het immers handig om bij een nieuw vraagstuk ook weer de vertrouwde snelweg (lees: oplossingsroute) te kiezen. Ook wanneer je zelf het idee hebt dat het best eens anders zou kunnen, is de verleiding groot toch voor deze short cut te kiezen.
Bijvoorbeeld omdat het onder tijds- en/of prestatiedruk niet handig lijkt om iets uit te proberen waarvan het maar de vraag is of het goed uit zal pakken. Zeker als je ook nog de sociale druk vanuit de omgeving – de klant, collega’s of de leidinggevende – ervaart dat het in één keer goed moet gaan, omdat jij immers de expert bent die dit al veel vaker heeft gedaan. Dat kan ontmoedigen om het gebaande pad (die snelweg) te verlaten en eens te kiezen voor een spannender, maar wel leerrijker en vernieuwender zandpad.
Leer als professional een lerende te zijn
Zeker ervaren professionals voelen nogal eens de mentale druk om alles al te weten, omdat ze door anderen gezien worden als de expert. 'Een lerende zijn' voelt dan al gauw als oncomfortabel (Kolkhuis Tanke, 2008). Een professional verwoordde dat treffend:
"Na mijn overstap naar een ander team met andere expertise, voelde ik me ter plekke incompetent. Alsof ik weer een junior was. Dat is in het begin niet comfortabel, dat ben je niet meer gewend. Maar vanuit eerdere ervaringen en in de loop der jaren opgebouwde kwaliteiten, maak je natuurlijk wel snelle progressie. Het enige wat je nodig hebt is dat je weet dat je gewoon weer fouten mag maken, dat je het eens niet onmiddellijk weet. En dat je stoom mag afblazen bij anderen als het niet lukt. Dan kom je uiteindelijk echt weer een leerfase verder."
Dit helpt om te blijven leren tijdens werk
Zoals het citaat hiervoor mooi laat zien, speelden mensen in de context een belangrijke rol. Daardoor durfde deze professional zich weer als lerende in het dagelijks werk op te stellen. Om zo vervolgstappen te maken in zijn ontwikkeling.
Wat kun je nu zoal doen om die dagelijkse werkcontext uitnodigender te maken om te blijven leren? Waardoor je als vanzelfsprekend in de leerstand blijft terwijl je gewoon je werk aan het doen bent (Kolkhuis Tanke, 2023)? Hier volgen een aantal mogelijkheden.
Doe opdrachten samen
Door een opdracht samen te doen met een collega met wie je nog níet kunt lezen en schrijven, doe je weer nieuwe inzichten en perspectieven op. Bespreek regelmatig de samenwerking en ieders verschillende aanpak daarin (waarom doe jij dat eigenlijk zo?). Gewoon, vanuit een onderzoekende en nieuwsgierige houding.
Er zijn ook mooie voorbeelden van professionals die voor korte tijd van plek ruilen met een professional van een andere afdeling of partnerorganisatie waar veel raakvlakken mee zijn in het werk. Elkaars wereld in de dagelijkse praktijk beter leren kennen blijkt een enorme bron van leren te zijn.
Durf te twijfelen
Als je iets nieuws leert, hoort daar onlosmakelijk de 'dip' bij. Dat is het moment dat je het even niet weet en je afvraagt of het wel zo’n goed plan was om het vertrouwde pad te verlaten. Bedenk dan dat dit moment van terugval en twijfel erbij hoort en noodzakelijk is om echt een stap verder te komen!
Of zoals een collega van mij het verwoordde: "Je moet er als professional wel aan durven toegeven, aan die twijfel die ontstaat als je in alle complexiteit van een vraagstuk niet weet hoe het precies zit en hoe het wel zou moeten. Een 'beste oplossing' is niet altijd zomaar voorhanden. Vaak is er sprake van dilemma’s en paradoxen. Maar dat is ook precies wat het zo leerrijk maakt."
Begin de dag met iets inspirerends
Een collega vertelde dat ze elke dag begint met een moment voor zichzelf. Daarin zoekt ze blogs op, leest iets vakinhoudelijks wat haar aandacht trekt of zoekt iets uit waar ze toch al meer over wilde weten.
Zoals zij het vertelde: "Al is het maar dat je een uurtje extra pakt om wat te prutsen en uit te proberen. Want dan kom je weer tot nieuwe dingen. Doe je dat niet, dan blijf je steeds weer je vaste paadjes belopen. Wat ik aan mezelf merk: ik krijg er gewoon veel energie van, als ik even met zoiets nieuws bezig kan zijn."
Doe iets nieuws én stop ergens mee
Ten slotte: leer ook om met bepaalde dingen te stoppen. Want als er steeds nieuwe dingen bijkomen en de werkdruk is toch al hoog, dan moet er ergens anders ook iets weg. Te hoge werkdruk staat leren immers in de weg (Kolkhuis Tanke, 2023).
Vaak weet je zelf heel goed wat onnodige routines zijn. Routines die wel tijd kosten maar weinig waarde toevoegen aan het werk. Experimenteer eens met het skippen van zo’n routine en evalueer/reflecteer daarna (met betrokkenen) wat het effect ervan is. Soms blijkt dan dat niemand er iets van heeft gemerkt...
Literatuur
- Argyris, C. (2008). Teaching smart people how to learn. Harvard: Harvard Business Review
- Kolkhuis Tanke, I.R. (2008). Competent blijven werken in latere loopbaanfasen. Delft: Eburon
- Kolkhuis Tanke, I.R. (2023). In de leerstand. Amsterdam: Boom
- Wadman, W.J. (2010). De hersenen, een lerende machine. In: N. Lazeron & R. van Dinteren, Brein@work. Breinkennis voor organisaties. Houten: Springer.
